– Numhtie tjuara årrodh
Hööptemedïedten gaavhtan tjuara veeljemh darjodh mah maehtieh gïerve årrodh vaeltedh, aaj faagealmetjidie goh dåakterh jïh lohkehtæjjah.
Aajkoe hööptemedïedtine lea daaresjimmieh jïh vædtsoehvoetem heerredidh. Medisijnen barkijidie hööptemedïedte sjaevehtsvoetedïedten åvtelen båata.
Jeenjesidie mah healsoesuerkesne berkieh balaanse lea joekoen gïerve gaskem dïhte mij skïemtjijem vaarjele, jïh dïhte maam hööptemedïedten tjïrrh kreava. Aelhkie ussjedidh jis ij man akt bïjre bïeljelh mij maahta negatijve konsekvensh vedtedh, dellie skïemtjijem vaarjele. Men reaktoe numhtie veeljedh?
Birgit Lie lea dåaktarinie barkeme gellie jaepieh. Daelie åvtehke goevtesisnie Spesialiseereme poliklinihke psykosomatihkese jïh traavmide Sørlandet skïemtjegåetesne. Jaepiej tjïrrh healsoesuerkesne dïhte gïerve vuarjasjimmiej sïjse båateme gellien aejkien.
– Hævvi daate joekoen gïerve. Jis dov lea skïemtjije mïsse leajhtadimmiem tseegkie, dellie dïhte maahta tuhtjedh datne leajhtadimmiem tsööpkh jis vuesiehtimmien gaavhtan Maanavaarjelæmman jallh pollisese man akt bïjre bïeljelh, maam datne leah åådtjeme daejredh goh dåaktere. Skïemtjije maahta aelhkieslaakan tuhtjedh datne satnem beahtah. Seammasïenten, jis edtja traavmah båehtjierdidh, dellie ij maehtieh dejnie lyhkesidh jis skïemtjije ahkedh traavmam jallh daaresjimmieh dååjroe, Lie jeahta.
Raaktan naa aelhkie
Barkoebaelien tjïrrh Lie lea meatan orreme gellie instaansh jïh dïenesjh tseegkeme, dej gaskem Nasjonaale daajroejarnge vædtsoehvoeten jïh traavmatihkeles raessien bïjre (Nasjonalt kunnskapssenter om vold og traumatisk stress). Goh dåaktere jïh åvtehke healsoesuerkesne Lie lea jïjtje kråahpesne dam aehpiem damteme gosse tsiehkesne tjåådtje gusnie edtja dovne skïemtjijem krööhkestidh, jïh laakem krööhkestidh mij jeahta jis maam joem daajra edtja bïeljelidh.
– Dïhte mij dagke gïerve govloe lea raaktan naa aelhkie. Laake lea desnie dan åvteste tjuara desnie årrodh. Ibie maehtieh jååhkesjidh dåakterh jallh jeatjah healsoebarkijh edtjieh daejredh skïemtjijh vesties vædtsoehvoetem jallh daaresjimmieh dååjroeh, bielelen dah pryövoeh dam tjöödtjestidh. Ij gåaredh gænnah jis jïjtje edtja aamhtesistie aamhtesasse vuarjasjidh. Jis daajra naakenh dagkerem dååjroeh, dellie ajve aktem veeljemem åtna – tjuara bïeljelidh, Lie jeahta.
Onterdh mejtie dov lea hööptemedïedte?
Daesnie vïjhte gyhtjelassh mah maehtieh viehkine årrodh.
Hööptemedïedte lea faamosne gaskem jeatjah tsiehkine gusnie vaahra naaken naakenem raantan vaalta, naakenem buvvie, daaresje lïhke ektiedimmine jallh seksuelle daaresjimmieh maanaj vööste dorje. Daate lea dahkoeh mah bysvehtslaaken paragraafen 196 nualan båetieh.
Såemies aejkien dam seekerelaakan daajrah, jeatjah aejkien dov lea nåake sovme. Nuekie datne vïenhth daate seapan sååjhtoe heannadidh. Dellie dov lea hööptemedïedte. Dov aaj hööptemedïedte jis vïenhth lea vaahra dahkoe sæjhta mubpesth sjugniehtovvedh.
Jis buektehth, pryövh heerredidh dahkoe sjugniehtåvva. Jis dahkoe joe lea sjugniehtovveme, dov lea dïedte skaarah jïh jeatjah konsekvensh destie heerredidh.
Dov ij leah hööptemedïedte jis dïhte jieledem jïh healsoem vaahrese beaja.
Ij guhte dïedtem utnieh jïjtjemse jallh naan ov-såahtan almetjh baajedh bïedtehtovvedh jallh sikteme sjïdtedh. Dellie tjoerh pryövedh dam jeatjahlaakan heerredidh goh pollisese bïeljelidh. VUEPTESTH daate ij leah faamosne jis offere lea unnebejaepien, jïh dïhte mij baaja årrodh hööptedh hoksedïedtem maanan åvteste åtna.
Jis vaestiedasse daejtie gyhtjelasside lea «Jaavoe», dov lea dïedte pollisese bïeljelidh jallh jeatjahlaakan pryövedh hööptedh olles dahkoe sjugniehtovvh. Mujhtieh hööptemedïedte iktesth sjaevehtsvoetedïedten åvtelen båata, jis dov lea.
Lie aaj tjïerteste psykiatrijen healsoefaalenassesne maahta aaj tsiehkieh dååjredh gusnie skïemtjije mij lea båehtjierdimmesne traavmaj gaavhtan mejtie daaresjimmijste åådtjeme, jallh vædtsoehvoetesne guhkiem vyöseme, annje plearoeh daaresjimmieh dååjroe.
– Dellie ij gåaredh dejtie traavmide båehtjierdidh. Ij gåaredh goh dam darjodh – guktie daejnie tsiehkine lea aaj daerpies dam healsoefaalenassem deelledh maam skïemtjije daarpesje, jis edtja lyhkesidh, jeahta.
Laake eevre tjyölkehke
Jeenjesidie hööptemedïedte, jïh bysvehtslaaken paragraafe 196, akte viesjies njoelkedasse – men Lie tuhtjie daate lea aaj naakede mij aelhkemes laakine. Dïhte tjïelkelaakan tjïerteste årroji, jïh destie aaj faagealmetji, lea dïedte pryövedh tsiehkieh hööptedh gusnie naakenh vædtsoehvoetem dååjroeh lïhke ektiedimmine, insestesne jallh plearoeh.
– Mijjen lea laake mij joekoen tjyölkehke, mov vuajnoen mietie. Daate lea mij akt maam ajve tjuara krööhkestidh, minngemes jeahta.