– Nie dat ferte leat
Hehttengeatnegasvuohta mielddisbuktá válljemiid mat sáhttet leat váddásat, maiddái fágaolbmuide nu go doaktáriidda ja oahpaheddjiide.
Hehttengeatnegasvuođa ulbmil lea hehttet illasteami ja veahkaválddi. Medisiinnalaš bargiin manná hehttengeatnegasvuohta jávohisvuođageatnegasvuođa ovdalii.
Oallugiidda geat barget dearvvašvuođasuorggis lea hui váttis dássádallat dan gaskkas mii suodjala pasieantta ja dan maid hehttengeatnegasvuohta gáibida. Lea álki jurddašit ahte olmmoš suodjala pasieantta jus ii dieđit ášši birra mas sáhttet leat negatiiva váikkuhusat. Muhto lea go dat rievttes válljen?
Birgit Lie lea bargan máŋga jagi doavttirin. Dál son jođiha Sørlandet buohcciviesu Psykosomatihka ja traumaid spesialiserejuvvon poliklinihka ossodaga («Spesialisert poliklinikk for psykosomatikk og traumer»). Dearvvašvuođabálvalusas barggadettiin son lea máŋgii šaddan váttes árvvoštallandiliide.
– Lea čielggas ahte dát lea hui váttis. Jus dus lea pasieanta geainna hukset luohttámuša, de sáhttá son vásihit dan luohttámušrihkkumin ahte don ovdamearkka dihte dieđihat mánáidsuodjalussii dahje politiijaide juoidá maid leat doavttirin beassan diehtit. Pasieanta sáhttá álkit vásihit dan behtolašvuohtan. Seammás ii leat vejolaš lihkostuvvat traumaid dikšumiin, jus pasieanta ain gillá joatkašuvvi traumaid dahje illastemiid, dadjá Lie.
Duođas oalle álki
Bargoeallimis lea Lie leamaš mielde huksemin máŋga ásahusa ja bálvalusa, earret eará Nationála máhttoguovddáža veahkaválddi ja traumáhtalaš streassa birra. Doavttirin ja dearvvašvuođasuorggi jođiheaddjin lea Lie ieš vásihan man váttis lea leat dilis mas ferte váldit vuhtii sihke pasieantta ja lága mii gáibida dieđiheami go olmmoš diehtá ášši birra.
– Dat sáhttá orrut váttisin, muhto lea duođas oalle álki. Láhka lea das danin go dat ferte leat. Mii eat sáhte dohkkehit ahte doaktárat dahje eará dearvvašvuođabargit dihtet ahte pasieanttat gillájit roavva veahkaválddi dahje illastemiid, muhto eai geahččal hehttet dan. Šaddá veadjemeahttun dilli, jus olmmoš ieš galgá árvvoštallat juohke ášši sierra. Jus diehtá ahte muhtun gillá diekkár daguid, de lea dušše okta válljenvejolašvuohta – dieđihit, dadjá Lie.
Jurddašat go, lea go dus hehttengeatnegasvuohta?
Dá leat vihtta jearaldaga mat sáhttet leat ávkin.
Hehttengeatnegasvuohta gusto earret eará dakkár diliin main lea várra ahte sáhttá geavvat veagalváldin, goddin, illasteapmi lagas oktavuođain dahje seksuála illasteapmi mánáid vuostá. Dat leat dagut maid ráŋggáštuslága paragráfa 196 gokčá.
Muhtomin dieđát sihkkarit, ja eará háve ges lea unohis várohus. Lea doarvái ahte oaivvildat ahte lea jáhkehahtti ahte dahku boahtá dáhpáhuvvat. Dus lea dalle hehttengeatnegasvuohta. Dan dus lea maid jus jáhkát ahte dahku sáhttá geardduhuvvot.
Jus sáhtát, de galggat geahččalit hehttet dagu dáhpáhuvvamis. Jus dahku lea jo dáhpáhuvvan, de lea dus geatnegasvuohta hehttet vahágiid ja eará váikkuhusaid mat dagus sáhttet čuovvut.
Dus ii leat hehttengeatnegasvuohta jus lea heagga- ja dearvvašvuođavárra.
Ii ovttasge leat geatnegasvuohta bidjat iežas dahje eará vigihemiid áššáskuhttima dahje áššáiduhttima várrái. De fertet geahččalit hehttet eará ládje go dieđihit politiijaide. FUOMÁŠ ahte dát ii gusto, jus gillájeaddji lea vuolleahkásaš ja son, geas lea fuolahusovddasvástádus mánás, ii hehtte dagu.
Jus vástádus dáidda jearaldagaide lea «Juo», de lea dus geatnegasvuohta dieđihit politiijaide dahje eará ládje geahččalit hehttet dagu dáhpáhuvvamis. Muitte ahte hehttengeatnegasvuohta álo manná jávohisvuođageatnegasvuođa ovdalii, jus dus lea dakkár.
Lie deattuha maiddái ahte psykiátralaš dearvvašvuođafálaldagas sáhttá deaivat dakkár diliid main pasieanta, gii oažžu divššu traumaide mat leat šaddan illasteami dahje guhkesáigásaš veahkaválddi geažil, ain vásiha sullasaš illastemiid.
– Dalle ii leat vejolaš dikšut daid traumaid. Dat ii oba leat vejolaš. Dakkár diliin lea maid dárbbašlaš hehttet illastemiid, vai sáhttá lihkostuvvat fállat dan dearvvašvuođafálaldaga maid pasieanta dárbbaša, dadjá son.
Láhka lea áibbas čielggas
Oallugiid mielas ráŋggáštuslága § 196 mearrádus hehttengeatnegasvuođa birra lea eahpečielggas – muhto Lie mielas lea aiddo lága čielggasvuohta okta lága álkes beliin. Dat čielgasit mearrida ahte riikkaássiin, ja nappo maid fágaolbmuin, lea geatnegasvuohta geahččalit hehttet diliid main muhtun gillá veahkaválddi lagas oktavuođain, inseastta dahje sullasaš daguid.
– Min láhka lea áibbas čielggas, nugo mun dan oainnán. Dan mielde ferte dušše doaibmat, loahpaha son.