Don guhte barggat olbmuiguin

Muhtomin sáhttá leat hástaleaddji dássádallat geatnegasvuođaid gaskka mat dus leat ámmátolmmožin, ja veardidit galggat go dieđihit vai it. Válljemat sáhttet leat máŋga, ja danne lea dehálaš diehtit doaibmavejolašvuođaid ja iešguđetlágan geatnegasvuođaid.

Hehttengeatnegasvuohta gusto buohkaide ja lea juohkehačča iežas persovnnalaš ovddasvástádus. Jus du lagamus jođiheaddji ovdamearkka dihte ii leat duinna ovtta oaivilis, go árvvoštalat ahte duođalaš láhkarihkkun buot jáhkehahttivuođa mielde boahtá dáhpáhuvvat, lea dus liikká geatnegasvuohta hehttet dan.

Hehttengeatnegasvuohta vai jávohisvuođageatnegasvuohta?

Fágaolbmot muitalit

Don guhte barggat mánáiguin ja nuoraiguin

Veahkaválddálašvuohta dahje seksuála illasteapmi – rávisolbmuin dahje seammaahkásaš nuorain – sáhttá mielddisbuktit duođalaš váikkuhusaid mánáide. Sii sáhttet leat njuolgga gillájeaddjit, vásihit veahkaválddálašvuođa ruovttus dahje sii sáhttet vásihit veahkaválddálašvuođa eahpenjuolga, go fuolaheaddji nákca addit dorvvolašvuođa hedjona.

Jus don barggat mánáiguin ja nuoraiguin ovdamearkka dihte mánáidgárddis, skuvllas dahje dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas, de dus lea earenoamáš vejolašvuohta oaidnit mánáid eallima ja sin bearrašiid dili. Sáhtát áicat juoidá dahje oažžut dieđuid mat addet siva fuolastuvvat ahte mánná sáhttá šaddat duođalaš láhkarihkkuma gillájeaddjin.

Goas galggat doaibmat hehttengeatnegasvuođa mielde?

Jus váhnemat dahje eará fuolaheaddjit eai nagot suodjalit máná – dahje sii ieža várohuvvojit geavahan veahkaválddi dahje illastan máná – de fertet árvvoštallat, lea go dus geatnegasvuohta hehttet dan.

Go mánná muitala dutnje juoga váivi birra, de čájeha dat luohttámuša – ja dovddasta ahte juste don sáhtát veahkehit. Jus lea vejolaš, de mii ávžžuhit ahte don ieš čuovvulat máná viidásit, go dávjá don leat dat geainna mánná háliida hupmat.

Jus dilálašvuohta ii gáibit dakkaviđe doaibmama:

• Áicca maid mánná čájeha, ja guldal maid son muitala.
• Jeara rabas ja čielggadeaddji jearaldagaid. Geahččal čielggadit man duođalaš dilálašvuohta lea ja lea go máná dihte hoahppu doaibmat.

Jus dieđihat ášši viidáseappot menddo jođánit maŋŋá go mánná lea muitalan juoidá, de mánná sáhttá šaddat eahpesihkarin, čiegadišgoahtá dahje ii áiggo šat muitalit. Geahččal ovttas mánáin gávdnat oadjebas čovdosiid.

Jus lea hoahppu, fertet dieđihit mánáidsuodjalussii ja/dahje politiijaide dahje ieš doalvut máná dorvvolaš sadjái.

Muitte ahte dat maid dagat, ferte leat heivvolaš hehttet dagu ja suodjalit máná. Mánáidsuodjalusbálvalussii galgá álo dieđihit go mánát leat áššis mielde.

• Hehttengeatnegasvuohta ja eará geatnegasvuođat Makkár gaskavuohta lea hehttengeatnegasvuođas eará geatnegasvuođaide, nugo jávohisvuođageatnegasvuhtii ja dieđihangeatnegasvuhtii?

Don guhte barggat rávisolbmuiguin

Jus eanebut mannet gaskii go lea várra ahte rávisolbmot ja boarrásat gillájit illastemiid dahje roavva veahkaválddi, de sáhttit eastadit heakka ja dearvvašvuođa massima. Jus barggat rávisolbmuiguin ja boarrásiiguin, ovdamearkka dihte dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas, sáhtát beassat diehtit ahte juoga duođalaš boahtá dáhpáhuvvat dahje lea juo dáhpáhuvvan ja sáhttá dáhpáhuvvat fas. Dalle lea dus vejolašvuohta veahkehit ja hehttet veahkaválddi ja illastemiid.

Muhtin rávvagat

Sáhttá maiddái leat ávkkálaš ságastallamis dahje vuostáváldimis kártet, leat go ođđa olbmot geaiguin barggat vásihan veahkaválddi dahje illastemiid, earret dalle go fáddá čielgasit ii gula áššái.

Máŋggas geat leat gillán veahkaválddi ja illastemiid, leat dan maŋŋá muitalan ahte fágaolbmot geaiguin sii ledje oktavuođas, garve dán fáttá. Muhtimat dadjet ahte sii jáhkkimis livčče muitalan, jus oktage livččii jearran sis. Muhtimat muitalit maiddái ahte sii livčče várra álggos muitalan dušše veahážiid geahččalan dihte, gierdá go jearaheaddji gullat, ja maŋŋelis muitalan eanet. Danne lea dehálaš leat rabas váldit fáttá ođđasis ovdan, jus ain leat fuolas dahje fuolastuvvan, vaikko vástádus čájeha ge ahte olmmoš háliida garvit fáttá dahje hilgu dan.

Áitagat ja mávssaheapmi

Muhtumat ballet áitagiin dahje eará mávssahemiin, jus sii ieža dahje muhtin bargi ferte doaibmat hehttengeatnegasvuođa mielde. Dát gažaldat sáhttá leat erenoamážit áigeguovdil dalle go guoskevaš olbmot eai hálit ahte politiija dahje eará ásahusat seaguhuvvojit áššái dahje ožžot das dieđu.

Jus leat fágaolmmoš, de ávžžuhit ahte dárkkistat, leat go du bargobáikkis rutiinnat das, movt galggat doaibmat dákkár dilálašvuođain.

Ballu unohisvuođas, áitagiid dahje mávssaheami ovddas ii oaččo leat hehttehussan doaibmamis. Ráŋggáštuslága § 196 gokčá nu duođalaš daguid ahte dákkár ballu ii sáhte leat hehttehussan. Goittotge lea dehálaš fuomášit ahte dus ii leat hehttengeatnegasvuohta, jus dagu hehtten mearkkaša ahte don bijat iežat dahje earáid heakka dahje dearvvašvuođa vára vuollái.

Váldde oktavuođa politiijaiguin jus áitagat dahje eará mávssaheapmi čuohcá dutnje dahje bargái.

Maid sáhtát jođiheaddjin dahkat?

• Fuolat ahte bargi lea oadjebas. Dat sáhttá mielddisbuktit gaskaboddosaš suddjema dahje bargguid rievdadeami unnidan dihte riskka. Árvvoštala maiddái doaibmabijuid mat buoridit bargosaji dorvvolašvuođa, ovdamearkka dihte dorvovuogádagaid ásaheami.
• Gulahala bargiin rahpasit vai son dovdá iežas dorjojuvvon. Dat sáhttá mearkkašit ahte beassá oažžut fágalaš veahki psykologas ja/dahje juridihkalaš ráđđeaddis.
• Ráhkat rutiinnaid mat sihkkarastet ahte bargit dovdet hehttengeatnegasvuođa ja doibmet dan mielde, ja mat seammás fuolahit bargiid.

Nie dat ferte leat

Jus dieđát ahte muhtin gillá dakkár áššis, de dus lea dušše okta válljenvejolašvuohta – ja dat lea dieđihit.

Loga doaktára Birgit Lie jearahallama

– Dieđiheapmi ii álo čuoza luohttámuššii

Ollugat vásihit ahte lea váttis dieđihit politiijaide dahje eará eiseválddiide, go sii ballet ahte rihkkut dan luohttámuša maid nubbi lea sidjiide čájehan. Dat ii dárbbaš dáhpáhuvvat, dadjá professor Kjartan Leer-Salvesen, guhte lea dutkan luohttámuša ja dieđiheami.

Loga professor Kjartan Leer-Salvesena jearahallama